Column Binnenlands bestuur 09 07 2004
De strijd rond verzelfstandiging is heropend. Financiën en Kohnstam c.s hebben de lont aangestoken en ons wacht eindelijk weer een politiék debat over verzelfstandiging.
Tien jaar verzelfstandigingbeleid heeft veel reuring gegeven. Begin negentiger jaren, net na de val van de Muur, schafte het ministerie van Financiën de erg Oost-Europees klinkende organisatievorm ‘staatsbedrijven’ af. Alle bestaande, waaronder de PTT, waren kort ervoor geprivatiseerd. Wel kwam daarvoor het agentschapmodel in de plaats, gemodelleerd naar het Britse agency. Sindsdien zijn bijna 30 departementsonderdelen met tienduizenden medewerkers omgevormd tot agentschap, zoals het gevangeniswezen, KNMI en IND. De invoering van het agentschapmodel was ook een bureaupolitieke zet van Financiën, om een alternatief te bieden voor het zbo-model. Desondanks zijn naast de 30 agentschappen ook tientallen nieuwe zbo’s ontstaan, vaak ook voormalige uitvoeringsonderdelen van departementen zoals Kadaster, RDW, COA, CBS en Staatsbosbeheer. De vakminister is voor hen niet meer 100% verantwoordelijk. En Financiën moet doorgaans lijdzaam moest toezien hoe publieke middelen zonder haar betrokkenheid worden geïnd en uitgegeven en soms forse vermogens buiten de rijksschatkist zijn gevormd.Het uiteindelijk uitgeven van dit vermogen telt mee voor het Nederlandse EMU-saldo dat rond de kritische 3% wiebert.
Lastig dus en voldoende reden voor Zalm om bij Voorjaarsnota 2004 ‘vooruitlopend op nieuw beleid’ alvast de vermogens van 4 ZBO’s af te romen voor 100 miljoen euro! Om deze kaskraak te realiseren zullen overigens nog veel hobbels genomen moeten worden. Dat de getroffen ZBO’s publiekelijk steigeren zal wel zijn ingecalculeerd.
En nu moet het weer helemaal anders, als krantenberichten over het rapport Kohnstam kloppen. ‘Nationaliseer zbo’s of vermarkt wat de markt kan doen’ rapporteert hij, gesteund door de beheersdepartementen. Het is goed dat dit rapport er is, omdat het de gelegenheid biedt voor een echt politiek debat over verzelfstandiging. Dit debat is de laatste jaren veel te technocratisch gevoerd.
Al dan niet verzelfstandigen is niet alleen een kwestie van doelmatigheid of doeltreffendheid. Het gaat ook om de politieke waardering van zaken als leverbetrouwbaarheid, aanspreekbaarheid op prestaties en de verantwoordelijkheid voor mislukkingen. Terecht betogen ZBO-managers natuurlijk dat zij vaak aantoonbaar doelmatiger opereren dan in de departementale situatie, ondanks soms gestegen directiesalarissen en dito automobielen. Maar even terecht mogen kamerleden betogen dat zij de minister op het matje willen roepen voor schijnbaar onbenullige (?) incidenten of soms details willen beoordelen, zoals de keuze van WC-potten. Dat is het goede recht van het parlement, wanneer ze grip en verantwoording zwaarder weegt dan doelmatigheid. De legitimiteit van publieke dienstverlening is uiteindelijk zowel gebaat bij doelmatigheid en kosteneffectiviteit als met een transparante verantwoording. De weging hiervan is een zaak van politieke partijen.
Een alleraardigst debat staat ons te wachten en twee kampen lijken zich te formeren. De verenigde etatisten van D66 en VVD die tegen hybride zbo’s zijn en vrij digitaal of markttucht of staatstoezicht bepleiten, hetgeen wel zal leiden tot veel nationalisaties. En partijen als CDA en PvdA die om principiële redenen wel verantwoordelijkheid in het veld willen leggen (CDA) of het naïeve geloof in een alomvattende overheid hebben verloren (PvdA). Misschien zien we nieuwe coalities ontluiken rond het verzelfstandigingsdossier.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten