Overheidsfalen

Column Binnenlands Bestuur dd 19 augustus 2005
Verstikkende overheid, regelzucht en verplichte collectieve arrangementen. De oplossing voor menig urgent probleem in de samenleving stuit vroeg of laat op dit trio. Met lef en visie bepleitte publicist Andre Meiresonne onlangs in de NRC voor een radicale reactie. Gewenst is volgens hem het loslaten van zekerheden, meer vrijheden en het dwingen tot het nemen van eigen verantwoordelijkheid. Interessante, klassiek libertijnse noties. Toch wringt er iets in zijn redeneringen, vooral rond overheidsingrijpen.
Goed, er is een verhaal te houden dat allerlei vormen van overheidsingrijpen niet optimaal uitwerken. Dat is eerder al eens systematisch uiteengezet in het leerstuk van het marktfalen en overheidsfalen.
Kern daarvan is dat ons belangrijkste economische afstemmingsmechanisme, de markt, op een aantal aspecten faalt. Bijvoorbeeld omdat bedrijven met monopolies uit welvaartsoogpunt niet optimaal zijn. Of omdat de uitkomsten van markttransacties onredelijk zijn, bijvoorbeeld een heel scheve inkomensverdeling. Of omdat een volledig vrije marktwerking zou leiden tot een te lage afname van hele nuttige zaken zoals onderwijs. Nu zijn sommige aspecten van marktfalen redelijk objectief vast te stellen, de meeste zijn echter erg subjectief ofwel politiek. Wanneer zijn beloningsverschillen te groot en moeten topsalarissen worden beperkt of minimumlonen verhoogd?
Als de markt faalt dan kan overheidsingrijpen verdedigbaar zijn. Ik zeg nadrukkelijk kán, omdat ook aan overheidsingrijpen tekortkomingen verbonden zijn. Bijvoorbeeld omdat overheidsbeleid niet altijd naar verwachting uitpakt en niet de beoogde doelgroepen of effecten bereikt, of omdat in de publieke sector sneller ondoelmatigheden het productieproces binnensluipen door gebrek aan prikkels. Of soms omdat ook overheidsingrijpen - onredelijke - verdelingseffecten kan hebben. Ook de mate van overheidsfalen zal veelal echter overwegend subjectief vast te stellen zijn.
Marktfalen alleen is daarom nooit voldoende voor overheidsingrijpen, zoals bij de opbouw van de verzorgingsstaat wel is betoogd. Het is zuiverder om de mate van marktfalen af te wegen tegen de mogelijke faalkansen van overheidsingrijpen.
Maar dat geldt dus andersom ook! Nu de overheid als het probleem wordt gezien, worden de oplossingen te automatisch gezocht in deregulering, vrije marktwerking en het stoppen met beleid maken. Ook door Meiresonne. Zo gooien we met het vervangen van overheidsbeleid en het toelaten van marktwerking of marktprikkels het kind met het badwater weg.Het alternatief voor niet optimaal beleid is niet zonder meer beëindiging ervan, vervanging door ander beleid kan ook een heel reële optie zijn. Slechte gedetailleerde regels afschaffen is prima maar vervangen door betere, globalere regels kan beter werken dan volledige afschaffing zoals Meiresonne op veel terreinen voorstelt. Afwentelgedrag en onvoldoende nemen van eigen verantwoordelijkheid kan een reden zijn voor minder omvangrijke collectieve arrangementen maar is nog geen voldoende reden voor volledige privatisering van WW, WAO en pensioenen zoals Meiresonne ook bepleit. Het invoeren van nieuw beleid vergt een secure afweging van nut een noodzaak. Beëindiging en invoering van marktwerking ook. Het alternatief voor slecht overheidsbeleid is goed overheidsbeleid, de markt is niet automatisch de oplossing.