Stop de verguizing

Column Binnenlands Bestuur dd 23 februari 2007

Bezuinigen, een kunst op zich. Dat mag de conclusie zijn nu bekend is geworden wat de coalitiepartijen voor ogen staat. Maar ook wat burgers voor idee hebben hoe de overheid kan bezuinigen via inzendingen op de website ‘Bezuinigen kun je zelf. Een ding hebben ze gemeen. Zowel politiek als burgers denkt dat er heel veel te halen is bij de ambtenarij zelf.
De politieke keuze een deel van de ombuigingen te realiseren op de ambtenarij mag geen verrassing heten. Al meerdere kabinetten achtereen en nu weer bleken vrijwel alle partijen in vermindering van ambtenarenaantallen een dankbare bron van dekking te zien voor hun plannen tot latenverlichting of extra uitgaven. Hoewel nu is besloten tot een besparing van uiteindelijk 750 miljoen structureel, zo’n 15000 banen, waren er eerder nog snodere plannen, alvorens het CPB het illusoire karakter daarvan becijferde. Zelfs een ambtenaar kun je immers maar een keer ontslaan. Er is wel over te twisten of het voorstel van de Haagse departementsbazen -die zelf aanboden tot 750 miljoen te besparen op de eigen organisatie- een slimme zet was om grotere ombuigingen te voorkomen of een naïeve daad van zelfdestructie.Maar sinds kort kan iedereen ideeën voor besparingen posten op de Financiën-website www.bezuinigenkunjezelf.nl <http://www.bezuinigenkunjezelf.nl/> Dit is te danekn aan een kamermotie van jawel Gonny (waar is mijn leesbril) van den Oudenallen en Ferd Crone. En geen carnavalsmop.Op de site is nu al te lezen wat er leeft onder de mensen. ‘Koop goed gereedschap voor ambtenaren, dat is het halve werk. Ga sneller werken. Ambtenaren allemaal in de 2e klasse. Geef iedere ambtenaar een cursus blind typen. De EU kost meer dan het oplevert, dus opheffen. Buitenlandse vredesmissies door de EU laten betalen. Niet permanent maar alleen tijdelijke scootmobielen uitgeven. Salarisstrookjes per mail bespaart portokosten. Treinrails in snelwegen integreren. Verbied extern vergaderen. Scholieren niet laten doubleren maar zomers bijspijkeren. Militairen terug uit Afghanistan. Onmiddellijk stoppen met deze site. Bezuinigen op losbladige abonnementen. Warme truien dragen en verwarming lager’.Rijp en groen, creatievelingen, doordenkers, slimmerds, Zeeuwen ; wat hebben inmiddels veel mensen gereageerd! Maar toch mag je je afvragen of met alle goede wil van de wereld voldoende omvangrijke besparingen zouden worden gerealiseerd, als we deze inmiddels lange lijst van ideeën zelfs maar voor een gedeelte overnemen.Natuurlijk, wie het kleine niet eert is het grote enzovoort. Ook Zalm stond zich er laatst nog op voor te hebben bespaard door zijn ambtenaren te hebben verboden nog kerstkaarten te sturen. Ik heb dan ook goede hoop dat er een mooi lijstje met echte besparingen kan voortvloeien uit de ideeën op de website, maar voldoende zal het niet zijn voor dit kabinet, tenzij in aanvulling op het coalitieakkoord aanvullende politieke keuzen worden gemaakt en we geen JSF aanschaffen, de kinderbijslag tot twee kinderen beperken of anderszins. Bezuinigen, zo blijkt maar weer, is echt een kunst op zich. Nu de politiek de kaders heeft aangegeven en de burgers hebben gesproken, zullen het toch weer de ambtenaren moeten zijn die de efficiencyverbeteringen in zorg en publieke dienst echt doen welslagen. Ook al daarom mag de verguizing van ambtenaren wel eens stoppen.

Publieke productiviteit

Column Binnenlands Bestuur dd 9 februari 2007

Kan de ambtelijke dienst alleen efficiënter werken wanneer de politiek regelmatig dwingende taakstellingen oplegt? Er zal weer veel over gedebatteerd worden nu de nieuwe regeringspartijen tenminste 750 miljoen willen besparen op het overheidsapparaat. Temidden van andere budgettaire keuzen is besparen op ambtenaren voor opeenvolgende kabinetten een schijnbaar pijnloze ombuiging.
Het recente rapport van het SCP rekende ons voor dat autonome besparingen nauwelijks voorkomen in de publiek sector. De productiviteitsontwikkeling schommelt in de tijd bezien rond de nul, terwijl in delen van de private sector jaarlijks twee tot drie procent productiviteitsstijging wordt behaald. Daarom wordt vaak gezegd dat we zullen moeten leren leven met een publieke sector die steeds zwaarder drukt op onze totale economie. Een bekend voorbeeld is het symfonieorkest. Musici kunnen een meesterstuk niet sneller spelen om de productiviteit te verhogen. Evenmin kan een klassiek kwartet met drie muzikanten uit de voeten.
Toch verbaast het gemak waarmee dergelijke dooddoeners worden geaccepteerd. Zó anders is de publiek sector toch ook niet? Ook hier liggen kansen op productiviteitsverbetering, alleen is het de vraag of die worden gegrepen en of de bestaande prikkels goed werken.Kijkend naar de rijksoverheid zijn er drie uitvoeringsorganisaties die meer dan de helft van het personeelsbestand bepalen. Belastingdienst, gevangeniswezen en Rijkswaterstaat herbergen zo’n 60.000 van de 110.000 rijksambtenaren. Maar daar is wel degelijk fors geïnvesteerd in productiviteitsverhogende maatregelen.
Rijkswaterstaat heeft vaker taken door de markt laten uitvoeren en het werk van duizenden medewerkers geconcentreerd in enkele landelijke servicecentra. Zo kon per saldo bijna een kwart van haar personeel afvloeien en is de eigen productiviteit aantoonbaar verhoogd, veel meer dan het vorige kabinet aan taakstellingen oplegde.
Het gevangeniswezen heeft naarstig gezocht naar rationalisatie van de interne bedrijfsvoering. Via de inzet van ict als hulpmiddel voor bewaarders en via experimenten met meerpersoonscellen is meer efficiency bereikt, zonder grote concessies te doen aan een veilig en menselijke regime in instellingen.
De Belastingdienst heeft de stijgende werklast kunnen opvangen door vergaande automatisering van haar administratieve processen. Er is een aantoonbare productiviteitsslag gemaakt door minder handmatig werk en meer geautomatiseerde afdoening van aangiften.
De commotie over de taakstellingen die nu loskomt is daarom niet helemaal onterecht en wel om twee redenen. Ten eerste wordt miskend dat iedere productiviteitsverbetering eerst tijd, geld en moeite kost, namelijk om processen te herontwerpen en medewerkers (om) te scholen. Zomaar inboeken van efficiencytaakstellingen is naïef, de kost gaat ook hier voor de baat uit. Een belangrijker grief is dat politici te vaak extra taken aan uitvoeringsorganisaties toevertrouwen die extra capaciteit vergen, zonder de politieke keuze bij te leveren wat minder kan: kwantiteit of kwaliteit. Meer werk met minder mensen veronderstelt een heroïsche productiviteitsontwikkeling. Niet zelden is daarom de kwaliteit van de beleidsuitvoering de dupe van gebrek aan echte politieke keuzen bij het opleggen van taakstellingen.