De revolutie voorbij

Column in Binnenlands Bestuur dd 18 mei
De derde woensdag in mei, Verantwoordingsdag, en het afscheid van Tony Blair hebben alles met elkaar te maken. Beide zijn representanten van het bedrijfsmatig denken over de overheid. En net zoals Blairs einde nabij is, kunnen we ook Verantwoordingsdag bijschrijven in de geschiedenisboekjes.
Eerst Blair. In een heerlijk boek van de Britse journalist Simon Jenkins onder de alleszeggende naam ‘Thatcher&Sons’ wordt het grote verhaal verteld van de Britse revolutie. Het Thatcherism maakte in 1979 een eind aan de verwachting dat overheidsingrijpen de economie of een land vooruit kan helpen. De markt zou voorspoed brengen, overheidsorganisaties werden als het even kon geprivatiseerd en overigens gold het adagium van het New Public Management: Run government like business.
Jenkins - zijn boek heeft een hilarische omslag waarop John Major, Tony Blair en zijn waarschijnlijke opvolger Gordon Brown als eendjes achter Maggy aanwaggelen - betoogt dat de machtsovername door Blair in 1997 veeleer een voortzetting van het Thatcherism is geweest dan een trendbreuk ermee. De bedrijfsmatige overheid en verzelfstandiging van taken in quango’s - zo heten de Britse zelfstandige bestuursorganen - zetten Major en Blair (met Brown als co-piloot) onverkort door. Dit ondanks brede kritiek, onder meer in een eerder boek van Jenkins over quango’s met de prachttitel Accountable to none.
Nederland onderscheidde zich nauwelijks van Groot-Brittannië. Lubbers privatiseerde, onder Kok en Zalm werden aandelen in voormalige staatsbedrijven verkocht en ontstonden talloze zelfstandige bestuursorganen. Ook de invoering van andere vormen van bedrijfsmatig denken bij de overheid en het idee van Verantwoordingsdag sloten hier naadloos op aan. Het parlement moest minder mee willen regeren, maar veeleer de geleverde prestaties controleren.
Maar Verantwoordingsdag is mislukt. Alle goede ideeën van toenmalig Kamerlid Jan van Zijl ten spijt en ondanks alle steun van de Algemene Rekenkamer en uit de samenleving. Nederland heeft niet een keer een inhoudsvolle Verantwoordingdag gekend sinds de invoering ervan vijf jaar geleden. Excuses waren er genoeg. De politieke turbulentie van mei 2002; het aantreden van een nieuw kabinet mei 2003; het ‘noodzakelijke’ folderen van fractievoorzitters voor het EU-referendum in 2005; de machtsoverdracht aan een nieuwe ploeg in 2007. Een mix van argumenten kortom waarom Verantwoordingsdag ‘even niet uitkwam’. Maar in 2004 en 2006 golden die niet, terwijl ook in die jaren parlementsleden en fractievoorzitters bij debatten amper kwamen opdagen. Nog steeds lijkt te gelden wat Jan van Zijl ooit uiteenzette: ‘wie de begrotingsbehandeling wil doen (nieuwe plannen lanceren, zendtijdkansen op NOVA!), moet de verantwoording er wel bij doen’.
Het kabinet komt al lang niet meer voor het openings- of slotdebat rond Verantwoordingsdag naar het parlement zoals een enkele keer geschiedde. ‘Dat doet de MP maar of de minister van Financiën’. Ook geen verantwoordingspecials meer van de NRC zoals een keer op die derde woensdag van mei, geen zenuwen meer bij ambtenaren. ‘Verantwoordingsdag? Er zijn toch goedkeurende accountantsverklaringen, een debat met anderhalf Kamerlid, we hebben wel meer te doen.’ Slotvraag : wat komt er na Blair en Verantwoordingsdag. En zeg nu niet: Hemelvaart.