Als drie heren oreren ..

Column Binnenlands Bestuur dd 6 juni 2007
Het wil nog niet erg vlotten met het aanstellen van vrouwelijke hoogleraren in Nederland. Ook op het terrein van overheidsbeleid en –financiën was het recent weer de beurt aan drie heren die hun oraties uitspraken. Vrolijk stemmen de oraties niet, als het gaat om de prestaties van de overheid. Bas Jacobs vindt het welvaartsverlies van alle goedbedoelde nivelleringsmaatregelen veel te hoog. Goos Minderman, die eerder in zijn dissertatie een appél deed aan het parlement meer werk te maken van zijn budgetrecht, verlegt zijn aandacht naar maatschappelijke ondernemingen. En evaluatie-expert Frans Leeuw zet uiteen dat veel overheidsinterventies zo krachteloos zijn, dat ze veeleer gerekend moeten tot de categorie ‘beleidshomeopathie’ dan als werkzame bestanddelen. Is er nog hoop of wordt het wachten tot Rita de bezem door de overheid haalt?
Leeuw in Maastricht presenteert duizelingwekkende getallen omtrent overheidsingrepen. Nederland kent welgeteld 10.000 wetten, Amvb’s en ministeriële regelingen en dat aantal groeit jaarlijks ruim twee procent. En er zijn buiten het rijk om nog eens tweeënhalf duizend rechtspersonen met een wettelijke taak plus honderden stichtingen. Marktmeesters en toezichthouders leggen jaarlijks -tezamen met de gehele strafrechtsketen- zo’n 400.000 bestuursrechtelijke- en 500.000 strafrechtelijke maatregelen op. Dan wordt via ruim 500 subsidiemaatregelen zo’n 80 miljard besteed. En dan is er nog pseudo-wetgeving, rechtersrecht en meer. Het is veel maar : werkt het? Veel te weinig, meent Leeuw, doordat er in ‘beleidssilo’s’ wordt gewerkt en bij beleidsontwerp en subsidieverstrekking weinig nota wordt genomen van het groeiende inzicht over menselijk gedrag uit de psychologie, sociologie en andere kennisgebieden. Weinige overheidsinterventies werken aantoonbaar, daaromheen klungelen we met de beste intenties maar wat aan.
Jacobs in Rotterdam legt bloot dat in het streven gelijkheid te bevorderen de ‘prijs’ in de zin van welvaartsverlies van dit herverdelen van één euro oploopt tot gemiddeld 15%. Dit, betoogt Jacobs in lijn met Leeuw, omdat burgers hun gedrag veranderen als gevolg van de progressie of structuur van belastingen en premies. Gevolg is dat velen niet meer extra willen werken of zelfs geen baan accepteren. De marginale kosten van herverdeling van de laatste euro kunnen soms wel 50% zijn, sombert Jacobs.
Toch wordt het bij hem, noch bij Leeuw, een ‘weg met de overheid’-verhaal. Links en rechts berijden stokpaarden die hij beide bestrijdt. Zelf denkt hij wel een derde van de totale welvaartsverliezen te kunnen beperken door de onnodig gunstige behandeling van woningbezit (hypotheekrente) en pensioenopbouw te beëindigen en in ruil daarvoor de belastingen te verlagen. Deze kunnen dan tien (TIEN !) procentpunten omlaag en een welvaartswinst van 2,5% lonkt.
Minderman in Amsterdam betoogt dat de door Leeuw geturfde duizenden middenveldorganisaties transparanter moeten worden aan alle belanghebbenden. Niet alleen aan de overheid maar aan de breedte van de samenleving. Maatschappelijk verantwoord ondernemen kortom, door zowel de spelregels van het private als het publieke domein te respecteren. Een aparte rechtsvorm, de maatschappelijke onderneming is daarvoor niet per se nodig, een betere legitimatie wel.
Boeiende kost. De een zal in de drie oraties zijn gelijk vinden dat de overheid er weinig van bakt, de ander dat er perspectief is op beter.