Column Binnenlands Bestuur dd 5 juni 2009
‘What is good for General Motors, is good for the USA’, zei Obama tijdens Pinksteren. Maar General Motors was ondertussen wel technisch failliet en kan alleen met staatssteun overleven. Nationaliseren als nieuw recept. Ons ABNAMRO was al eerder een staatsbedrijf geworden. En de ING en anderen sterk publiek gefinancierd. Meavita, de thuiszorggigant, is inmiddels ook als concern opgebroken en met publiek geld in leven gehouden. Ook gemeenten laten zich niet onbetuigd. Zo proberen ze lokale, gezonde bedrijven die door de crisis in de problemen komen te redden, om zo werkgelegenheidsverlies en kostbare uitkeringen te voorkomen. Dat was al hun gebruikelijke weg bij voetbalclubs, die met uiteenlopende constructies door gemeentebesturen in leven werden gehouden. Stadion kopen of verkopen, grondtransacties of zelfs via gunning van lucratieve contracten door gemeenten aan derden, die vervolgens de lokale voetbalclubs sponsorden, zijn clubs gered.
Ook gebruiken gemeenten de mogelijkheid om bijstand te verlenen aan zelfstandigen. Dat is bedoeld ter ondersteuning van zelfstandigen die tijdelijk in financiële problemen zijn gekomen of dreigen te komen.
Vandaag de dag wordt veel van de overheid verwacht. Op tijd betalen, sneller of extra investeren of zo nodig garantieverstrekking, leningen of bedrijfssteun. Allemaal goed en wel, maar het roept veel vragen op, Zijn al deze vormen van staatssteun en nationalisering signalen van een wending, weg van het klassieke vrije markt kapitalisme? Zijn we op weg naar een nieuw tijdperk waarin ook in de private sector publieke waarden worden gerealiseerd? Gaat de overheid ook de industrie steunen, kranten, verzekeraars? Een paar gedachten dringen zich op.
Voordat overheden bedrijfssteun verlenen moet worden bedacht dat zij publiek geld beheren. Dat is schaars en de komende jaren zal het voor rijk, provincies en gemeenten heel krap worden. Reden te meer niet nu op korte termijn al te scheutig te zijn, de crisis kan nog veel erger worden.
Ten tweede is het maar de vraag of overheden het beste oordeel toekomt welke bedrijf al dan niet gered moet worden. Dat er systeembanken zijn is nog uitlegbaar, maar waarom de zorgverlener, het ziekenhuis, de scheepswerf, de drukkerij, de regionale krant te redden? Interventies kunnen snel opportunistisch worden, zonder goede strategische onderbouwing. Eén ding is zeker, alleen bedrijven die door banken al zijn afgeschreven kloppen aan. Fijn porfolio! Beter is het als uitgangspunt te nemen dat de markt nu eenmaal correcties uitvoert, wat alleen de beste bedrijven doet overleven en slechts in wel omschreven, uiterste gevallen staatsteun te verlenen waar door passiviteit publieke belangen vergaand in het geding komen.
Als er, ten derde, een interventie plaatsvindt, moet deze tijdelijk van aard zijn en begrensd qua doelstelling. Het is dan wel opportuun publieke waarden te verankeren in het bedrijf, dus zoals Bos bij banken doet malle excessieve bonusregelingen te beëindigen, milieuwaarden centraler te stellen in de bedrijfspolitiek en de werkgelegenheid zoveel mogelijk te borgen.
Last but not least, welke interventie er ook nog plaats gaat vinden, tijdige en ruimhartige betrokkenheid van parlement, Provinciale Staten en gemeenteraad is onontbeerlijk. Zij moeten het laatste woord hebben, niet het nakijken.
