Column Binnenlands Bestuur dd 18 september 2009
Het wordt stil op en om het Plein in Den Haag. Zeker nu er snel een eind komt aan de gerichte stimuleringsmaatregelen die de departementen in Den Haag deden bij de Haagse horeca. Ook daar komt nu een eind aan. Want wie 35 miljard bijeen wil sprokkelen moet op de kleintjes letten. En de kleintjes zullen op politici en bestuurders letten. Dus even geen zonnebrillen declareren, geen alchoholovergoten diners, geen payTV op dienstreis, even een beetje dimmen allemaal, hooguit een haring bij de kar.
Maar waar haal je 35 miljard vandaan? Grofweg zijn vier bronnen te onderscheiden. Een eerste is bestaand beleid grondig heroverwegen. Bijvoorbeeld het woningmarkt met huursubsidie en hypotheekrenteaftrek, waar principiële, politieke keuzen zijn te maken. Voor de pensioensystematiek, houdbaarheid van de AOW en de aftrekbaarheid van premies geldt het zelfde.
De tweede is versoberen van bestaand beleid. Bijvoorbeeld de regelingen waar een groeiend beroep op wordt gedaan zoals in de sociale zekerheid (werkloosheidsuitkering, Wajong) of AOW-aanspraken (vergrijzing).
De derde optie is eenmalige baten genereren. Vermogen voor beleid inzetten, tafelzilver verkopen of dure aankopen uitstellen. Woningcorporaties hebben ruim 30 miljard aan vermogen, onderwijsinstellingen zo’n 10 miljard, provincies enkele miljarden. Dus men zal overwegen minder, later of geen JSFvliegtuigen aan te schaffen en meer.
De vierde weg is zuiniger aandoen, slimmer inkopen meer samenwerken –dus minder ambtenaren en adviseurs-, lagere wachtgeldregelingen, ondersteunende diensten fuseren, minder horecabezoek en dergelijke.
Het meest waarschijnlijk is echter dat de komende tijd in precies omgekeerde volgorde gewerkt gaat worden. Immers, verbeteren van de bedrijfsvoering en snijden in het eigen apparaat is de meest directe maatregels waar het kabinet eenvoudig toe kan beslissen. Zonder veel maatschappelijke weerstand kunnen budgetten voor ambtelijke diensten worden verlaagd, regelingen versoberd en vacaturestops ingesteld.
Lastiger is om de eigen vermogens van instellingen af te romen Die zijn immers in handen van medeoverheden, bestuursorganen of zelfstandige organisaties als scholen. Waarschijnlijk is het maximale resultaat voor dit kabinet dat deze organisaties vermogen deels gaan inzetten voor kabinetsprioriteiten, zoals met woningbouwcorporaties na moeizaam overleg eerder is afgesproken. De druk zal wel groeien om quasi-publieke vermogens aan te wenden in de exploitatie, zoals aan vermogende politiekorpsen al is verordonneerd.
Versoberen van nieuw beleid door het dichtschroeien van bestaande regelingen is een nog lastiger opgave. Immers, juist wanneer en regeling hard nodig wordt (meer jongeren gaan langer studeren, meer werklozen doen een beroep op een uitkering) zal er snel en hevig verzet komen tegen versoberingen.
Bestaand beleid ingrijpend veranderen tot slot is eigenlijk niet mogelijk zonder een nieuw politiek mandaat en kan daarom het best inzet zijn van de verkiezingen, zodat iedereen kan stemmen over de houdbaarheid en alternatieven voor het pensioenstelsel, zorgstelsel en woningmarktbeleid. Zo bezien wordt 2011 en de aanloop erheen enerverend, met als grootste risico dat bij een iets aantrekkende economie de bereidheid echt vergaande keuzen te maken wegebt. Verkiezingen najaar 2010 als alle heroverwegingsonderzoeken zijn afgerond en de politieke partijen hun visie op de stelselherziening hebben verwoordt in de verkiezingsprogramma’s zijn echter ook voorstelbaar. Waarom wachten tot 2011?
